Гўзал Нажмиддинова
Аннотация
Мазкур мақолада Бухоро тасаввуф мактабининг намояндалари бўлган “Етти Пир”лар таълимотида тарбия масаласи кенг қамровда илмий таҳлил қилинади. Уларнинг ўгитларида нафс тарбияси, одоб-ахлоқ, сабр, меҳнат, муҳаббат, жамиятга хизмат қилиш ғоялари инсон камолотига етакловчи асосий омиллар сифатида талқин этилади. Шунингдек, мазкур маънавий мероснинг замонавий тарбия тизимидаги аҳамияти асослаб берилади.
Калит сўзлар: Етти Пир, тасаввуф, тарбия, маънавият, ахлоқ, нафс, сабр, меҳнат, муҳаббат.
Бугунги глобаллашув шароитида ёш авлод тарбиясида маънавий барқарорликни таъминлаш энг долзарб масалалардан бирига айланди. Ахлоқий бўшлиқ, бепарволик ва индивидуализмнинг кучайиши миллий-маънавий меросга мурожаат қилиш заруратини янада оширмоқда. Шу нуқтаи назардан, “Етти Пир”лар таълимотида илгари сурилган тарбиявий ғоялар замонавий жамият учун ҳам муҳим илмий ва амалий аҳамиятга эга.
“Етти Пир” деганда, Бухоро тасаввуф мактабини шакллантирган машҳур алломалар — Абдулхолиқ Ғиждувоний, Ориф Ревгарий, Маҳмуд Анжир Фағнавий, Али Ромитаний, Муҳаммад Бобо Саммосий, Саййид Амир Кулол ва Баҳоуддин Нақшбанд назарда тутилади. Уларнинг барчаси инсон тарбиясини маънавий камолотнинг асосий шарти деб билганлар.
Бу мактабда тарбия инсоннинг ташқи хулқ-атворини эмас, балки унинг ички дунёси — қалб ва нафсни ислоҳ қилишга қаратилган.
Етти Пирлар таълимотида тарбия қуйидаги концептуал асосларга таянади:
- Нафсни тарбиялаш — инсонни ёмон хулқдан сақлаш
- Қалб поклиги — ахлоқнинг манбаи
- Одобнинг илмдан устунлиги
- Амалиётга асосланган тарбия
Абдулхолиқ Ғиждувоний таъкидлаганидек: “Нафсни тузатмаган киши бошқани тузата олмайди.” Бу фикр тарбиянинг ички ислоҳотдан бошланишини англатади.
Баҳоуддин Нақшбанд таълимотида тарбия фақат шахсий камолот билан чекланиб қолмайди. Унинг “Дил ба ёр, даст ба кор” шиори инсонни жамиятда фаол, фойдали ва масъулиятли бўлишга ундайди. Бу ерда:
- дил — маънавият,
- қўл — меҳнат,
- жамият — тарбия майдони сифатида талқин қилинади.
Нақшбандия таълимотида бола ва ёшларни меҳнатсеварликка ўргатиш тарбиянинг энг самарали усулларидан бири ҳисобланади.
Ғиждувоний таълимотида “ҳуш дар дам”, “назар бар қадам” каби тамойиллар инсонни ўз ҳаракатларини назорат қилишга ўргатади. Бу эса замонавий педагогикадаги ўз-ўзини тарбиялаш ғояси билан уйғун келади.
Унинг ўгитларида:
- сукут — тафаккурга олиб боради,
- тафаккур — маърифатга,
- маърифат — комилликка етаклайди.
Етти Пир мактабида тарбия зўравонлик ёки қўрқитиш орқали эмас, муҳаббат ва меҳр орқали амалга оширилиши лозимлиги таъкидланади. Бу ғоя Жалолиддин Румий меросида яққол ифодаланган:
“Муҳаббат — инсонни инсон қилади.”
Муҳаббатга асосланган тарбия болада ишонч, виждон ва масъулиятни шакллантиради.
Сабр Етти Пирлар таълимотида энг юксак ахлоқий фазилатлардан бири ҳисобланади. Сабр:
- шошқалоқликни бартараф этади,
- инсонни ҳаёт синовларига тайёрлайди,
- маънавий барқарорликни таъминлайди.
Тарбияда сабрли ёндашув боланинг табиати ва қобилиятини ҳисобга олишни талаб қилади.
Етти Пирлар таълимотида инсоннинг ҳақиқий қадри унинг жамиятга фойдаси билан ўлчанади. Шу боис меҳнат ва хизмат:
- тарбиянинг амалий кўриниши,
- шахс камолотининг мезони сифатида қаралади.
Бу ғоя бугунги касбий тарбия тизими учун ҳам долзарбдир.
Бугунги таълим тизимида ахлоқий тарбия кўпинча назария билан чекланиб қолмоқда. Етти Пирлар таълимоти эса тарбияни ҳаёт билан боғлайди. Уларнинг ғояларини:
- оила тарбиясида,
- мактаб маънавият дарсларида,
- олий таълимда маънавий фанларда қўллаш самарали натижа беради.
Хулоса
Хулоса қилиб айтганда, “Етти Пир”лар ўгитларида тарбия масаласи инсонни комилликка етказувчи комплекс жараён сифатида талқин қилинади. Нафс тарбияси, муҳаббат, сабр, меҳнат ва жамиятга хизмат қилиш ғоялари бу таълимотнинг асосий устунларидир. Ушбу маънавий меросни чуқур ўрганиш ва замонавий тарбия тизимига татбиқ этиш муҳим илмий-амалий аҳамиятга эга.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати
- Нақшбанд Б. Рисолалар ва ҳикматлар. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2003.
- Ғиждувоний А. Рисолалар тўплами. – Бухоро, 2001.
- Румий Ж. Маснавийи маънавий. – Теҳрон: Амир Кабир, 2007.
- Ғаззолий И. Иҳё улум ад-дин. – Қоҳира: Дар ал-маърифа, 2005.
- Комилов Н. Тасаввуф. – Тошкент: Ёзувчи, 2009.
- Каримов И. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Тошкент: Маънавият, 2008.
- Ҳомидов А. Ислом ахлоқи ва тарбия. – Тошкент: Ислом университети нашриёти, 2015.
- Абдураҳмонов А. Миллий маънавият ва тарбия масалалари. – Тошкент, 2017.
- Қуръони Карим (таржима ва тафсирлар).
