Сайфуллаева Наргиса
Аннотация
Ушбу мақолада тасаввуф таълимотида оила институтининг ўрни, никоҳнинг маънавий моҳияти, эр-хотин муносабатларининг ахлоқий мезонлари ҳамда болалар тарбиясига доир тасаввуфий қарашлар таҳлил қилинади. Шунингдек, машҳур мутасаввифлар асарларида оила инсон маънавий камолотининг муҳим босқичи сифатида талқин қилиниши илмий жиҳатдан ёритилади.
Калит сўзлар: тасаввуф, оила, никоҳ, маънавият, ахлоқ, тарбия, сабр, муҳаббат.
Оила жамиятнинг асосий ижтимоий институти бўлиб, унинг маънавий барқарорлиги шахс камолоти билан узвий боғлиқдир. Ислом маънавиятининг чуқур қатламларидан бири бўлган тасаввуф таълимотида оила масаласи фақат ижтимоий эмас, балки маънавий-ахлоқий нуқтаи назардан ҳам кенг ёритилган. Тасаввуф инсонни ҳаётдан узоқлаштиришни эмас, балки кундалик турмуш, жумладан оилавий муносабатлар орқали маънавий юксалишга эришишни мақсад қилади.
Тасаввуф — нафсни поклаш, қалбни тарбиялаш ва комил инсонни вояга етказишга қаратилган таълимотдир. Имом Ғаззолий таъкидлаганидек, инсоннинг ҳақиқий камолоти унинг ички дунёси поклиги билан белгиланади. Шу маънода тасаввуф ахлоқ, сабр, қаноат, камтарлик ва муҳаббат каби фазилатларни ҳаёт меъёрига айлантиради. Оила эса мазкур фазилатлар амалда синовдан ўтадиган муҳим макон ҳисобланади.
Тасаввуф таълимотида никоҳ нафақат ижтимоий шартнома, балки маънавий аҳд сифатида талқин этилади. Мутасаввифлар никоҳни инсонни нафс балосидан сақловчи, масъулият ва фидокорликка ўргатувчи восита деб билганлар. Баҳоуддин Нақшбанд “дил ба ёр, даст ба кор” тамойили орқали инсоннинг оилавий ҳаёт ва маънавий камолотни уйғун олиб бориши мумкинлигини амалда кўрсатган.
Тасаввуфда эр-хотин муносабатлари ўзаро ҳурмат, сабр ва кечиримлиликка асосланади. Низолар инсон нафсининг устун келиши билан изоҳланади. Шу боис мутасаввифлар аввал ўз нафсини муҳокама қилишни, айбни ўзидан излашни муҳим деб ҳисоблаганлар. Эр-хотин бир-бирини Аллоҳнинг омонати сифатида қабул қилиши тасаввуфий ахлоқнинг асосий мезонларидан биридир.
Тасаввуф таълимотида бола қалби пок ва нозик деб қаралади. Шу сабабли тарбия жараёнида зўравонлик ёки қўрқитиш эмас, балки меҳр ва намуна устувор бўлиши лозим. Жалолиддин Румий асарларида бола тарбиясида сўздан кўра амал таъсирли экани таъкидланади. Ота-онанинг ахлоқий намунаси бола маънавий камолотига бевосита таъсир кўрсатади.
Сабр тасаввуф таълимотида энг юксак маънавий мақомлардан бири ҳисобланади. Оилавий ҳаётда учрайдиган қийинчиликлар инсонни маънавий жиҳатдан тарбияловчи восита сифатида қаралади. Эр-хотиннинг бир-бирига хизмат қилиши нафақат ахлоқий бурч, балки маънавий камолотга етакловчи ибодат сифатида баҳоланади.
Имом Ғаззолий, Абдулқодир Жилоний, Баҳоуддин Нақшбанд каби алломалар ҳаётида оилавий масъулият маънавий камолотдан ажралган ҳолда тасаввур этилмаган. Улар оилавий ҳаётни инсонни комилликка етказувчи муҳим омил сифатида баҳолаганлар. Бу ҳолат тасаввуфнинг ҳаётдан узилган таълимот эмаслигини исботлайди.
Хулоса қилиб айтганда, тасаввуф таълимотида оила инсон маънавий камолотининг муҳим пойдевори сифатида талқин этилади. Оилавий муносабатларда тасаввуфий қадриятларнинг қарор топиши шахс ва жамият маънавий барқарорлигини таъминлайди. Шу боис тасаввуф ғояларини замонавий оилавий тарбия тизимига татбиқ этиш илмий ва амалий жиҳатдан долзарб ҳисобланади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати
- Ғаззолий И. Иҳё улум ад-дин. – Қоҳира: Дар ал-маърифа, 2005.
- Румий Ж. Маснавийи маънавий. – Теҳрон: Интишороти Амир Кабир, 2007.
- Нақшбанд Б. Рисолалар тўплами. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2003.
- Жилоний А. Футуҳ ал-ғайб. – Бейрут: Дар ал-кутуб ал-илмия, 1999.
- Шариати А. Инсон ва ислом маънавияти. – Теҳрон, 1998.
- Комилов Н. Тасаввуф. – Тошкент: Ёзувчи, 2009.
- Ҳомидов А. Ислом ахлоқи ва оила. – Тошкент: Ислом университети нашриёти, 2015.
- Қуръони Карим (таржима ва тафсирлар).
