БУЗҒУНЧИ ОҚИМЛАРНИНГ СОХТА ДАЪВОЛАРИГА РАДДИЯЛАР: ҚУРЪОН, СУННАТ ВА ИСЛОМ УЛАМОЛАРИ ҚАРАШЛАРИ АСОСИДА

Аннотация

Мазкур мақолада замонавий бузғунчи диний оқимларнинг ҳижрат, жиҳод, шаҳидлик, мазҳабсизлик ва такфир масалаларидаги сохта даъволари Қуръон, суннат, фиқҳий мазҳаблар ва ислом уламолари мероси асосида илмий таҳлил қилинади. Бундай ғояларнинг жамият барқарорлиги, ёшлар тарбияси ва диний онгга салбий таъсири очиб берилади ҳамда уларга қарши маърифий раддиялар илгари сурилади.

Калит сўзлар: бузғунчи оқимлар, ҳижрат, жиҳод, шаҳидлик, такфир, мазҳаб, раддия, диний экстремизм.

Бугунги кунда мусулмон жамияти учун диний билимсизлик ва мантиқсиз даъволарнинг тарқалиши жиддий таҳдидга айланмоқда. Турли бузғунчи оқимлар ва уларнинг сохта даъволари нафақат ёшлар онгига салбий таъсир кўрсатмоқда, балки жамиятда низо ва ихтилофларни кучайтиради.

Ислом тарихида шундай оқимлар илк асрларда пайдо бўлган: хорижийлар, қадарийлар, муржиийлар, рофизийлар, жаҳмийлар ва мўътазила. Ҳозирги ХХ–ХХI асрларда эса ҳизбут таҳрир, нурчилар, салафийлар, жиҳодчилар, такфирчилар ва ҳижратчилар каби янги шаклдаги бузғунчи гуруҳлар юзага келди. Улар асосан Қуръон ва суннатнинг мазмун ва маъносини ўз манфаатларига мослаб талқин қиладилар, жамиятда ихтилоф ва парокандаликларни келтириб чиқарадилар.

Шу боис,

1. Бузғунчи оқимларнинг тарихи ва ривожланишини таҳлил қилиш;
2. Ҳижрат, шаҳидлик, жиҳод, мазҳабсизлик ва такфир каби сохта даъволарни илмий жиҳатдан рад этиш;
3. Ёшлар ва жамият учун бу ғояларнинг хавфини очиб бериш;
4. Қуръон, суннат ва уламолар мероси асосида раддиялар тақдим этиш.

Бобнинг вазифаси шуки, сохта даъволар ва уларга қарши маърифий усуллар тўлиқ ва системали равишда таҳлил қилинади.

Исломнинг илк асрларида диний ва сиёсий шароитларнинг турли бўлиши сабабли бир қатор фирқалар пайдо бўлган. Улар орасида:

• Хорижийлар: 7-асрда Пайғамбаримиз ﷺнинг ҳузуридаги таълимларни ва мусулмон жамияти қонунларини қўлламай, ҳар бир кишини қатъий жазо билан таҳдид қилган.
• Қадарийлар: инсон иродаси ва қудратини баланд баҳолаган, Аллоҳнинг қазо ва тақдир назариясини чеклаб, нозик диний муаммоларда фанатизмга йўл очган.
• Муржиийлар: гуноҳ содир этган мусулмонни кофирга чиқармасликни таъкидлаб, аммо ҳаракатсизлик ва ижтимоий пассивликни кенг тарқатган.
• Рофизийлар ва Жаҳмийлар: фикр ва эътиқодларда қатъий раддиялар қилган, баъзан саҳобалар ва мўминларга нисбатан таассуб кўрсатган.
• Мўътазила: ақл ва далилни диний қарашлардан устун қўйган, баъзи шаръий масалаларда ислом уламолари меросидан четлашган.

Бу фирқаларнинг ҳаммаси диний таълимотнинг нотўғри талқини ва ички ихтилофларнинг илк намунасидир. Улар Ислом таълимотининг аҳамиятли асослари — Қуръон, суннат ва уламолар ижмосига зид ҳаракат қилган.

ХХ–ХХI асрларда дунё миқёсида янги шаклдаги бузғунчи оқимлар пайдо бўлди. Улар асосан:

• Ҳизбут таҳрир,
• Нурчилар,
• Салафийлар,
• Жиҳодчилар,
• Такфирчилар,
• Ҳижратчилар,
• Мазҳабсизлар каби гуруҳлардир.

Бу гуруҳларнинг умумий хусусиятлари:

1. Қуръон ва суннатни ўз манфаатларига мослаб талқин қилиш;
2. Ёшлар ва жамиятнинг диний билимсизлигидан фойдаланиш;
3. Сиёсий мақсадлар ва жамиятда норозилик уйғотиш.

Ижтимоий таҳлил:
Замонавий бузғунчи гуруҳлар кўпинча қонуний ҳокимиятга қарши туриш ва норозиликни кучайтириш орқали ўз мақсадларига эришишга ҳаракат қиладилар. Улар ёшларни молиявий ва маънавий қарамликка олиб кириб, дунёда ( ва охиратда) парокандаликларни  келтиришга интилмоқда.

1. Ҳижрат

Ислом таълимотида ҳижрат икки хил бўлади:

1. Маконий ҳижрат – дин ва ҳаётни муҳофаза қилиш мақсадида амалга оширилади. Шу масала Қуръонда бир неча оятларда қайд қилинган:

“Зулму қийноқларга дучор бўлганларидан сўнг Аллоҳ йўлида ҳижрат қилган зотларни, албатта, бу дунёда ҳам гўзал жойлаштирурмиз. Энди охират ажри мукофоти янада каттароқ эканини билсалар эди!” (Наҳл, 41)

2. Маънавий ҳижрат – гуноҳ ва маъсиятларни тарк этиш. Пайғамбаримиз ﷺ бу ҳақда шундай деганлар:

“Тили ва қўлидан мусулмонлар саломат бўлган инсон ҳақиқий мусулмондир. Аллоҳ таоло қайтарган нарсаларни тарк қилган инсон ҳақиқий муҳожирдир.” (Бухорий)

Бузғунчи гуруҳлар эса тинчлик ва барқарорликда яшаб турган юртни тарк этишни мажбурий ҳижрат сифатида талқин қиладилар. Бу, шариатда асоссиздир, ва ёшларни нотўғри йўлга бошлайди.

• Шаҳидлик ва ўзини-ўзи ўлдириш

Исломда шаҳидлик ҳақиқий маънода – гуноҳсиз, ноҳақ ўлдирилган мусулмонга нисбатан қўлланилади. Ўзини-ўзи ўлдириш қатъий ҳаром ҳисобланади. Қуръонда:

“Кимда-ким қасддан бир мўминни ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамда абадий қолишдир.” (Нисо, 93)

Ҳадисларда ҳам Пайғамбаримиз ﷺ ўзини-ўзи ўлдирган шахс ҳақида шундай огоҳлантирганлар:

• Тоғдан ташлаб ўлдирса, жаҳаннамда абадий азобланади.
• Заҳар ичиб ўлдирса, қолган ҳаётида ҳам азобда бўлади.

Бузғунчи гуруҳлар шаҳидлик ва суиқасд тушунчаларини сохта тарзда қўшиб талқин қиладилар, бу эса исломий таълимотга зиддир.

Жиҳод

Жиҳод араб тилида “ғайрат қилиш”, “ҳаракат қилиш” маъноларини беради. Истилоҳий маъноси — душмандан ҳимояланиш ва нафсга қарши кураш. Ибн Рушд “Муқаддимот” асарида жиҳоднинг тўрт турини ажратган: қалб, тил, қўл ва қилич билан кураш.

Пайғамбаримиз ﷺ мисолида жиҳод фақат:

• давлат ва жамият ҳимоясида,
• тинч аҳолига зарар етказмай,
• ҳуқуқий асосда амалга оширилган.

Бузғунчи тоифалар “жиҳод = муқаддас уруш” деган сохта даъво билан ёшларни ва мусулмонларни адаштиришга ҳаракат қиладилар.

• Мазҳабсизлик

ХХ аср сўнгида пайдо бўлган янги таҳдид – мазҳабсизлик. Ушбу тоифа:

• сунний фиқҳий мазҳабларга эргашиш шарт эмас,
• ижтиҳод қилиш шахсий ҳуқуқ ҳисобланади,
• бошқа мазҳабларга эътиборсизлик қилиш мумкин,
  деб даъво қиладилар.

Имом Аҳмад ва бошқа уламолар фикрига кўра, мазҳабсизлик кўпинча нотўғри ижтиҳод ва диний парокандаликка олиб келади.

• Такфир

Такфир – мўмин кишини асоссиз равишда кофирга чиқариш. Қуръон ва ҳадисларда бу ишдан қаттиқ қайтарилган. Бузғунчи гуруҳлар такфир орқали диний ва ижтимоий зиддиятларни кучайтирмоқда.

• Қуръонда:

«Эй имон келтирганлар! Сизларга салом берган кишига бу дунё матоҳини кўзлаб: “Мўмин эмассан”, демангиз!» (Нисо, 94)

• Пайғамбаримиз ﷺ:

“Ҳеч бир киши бошқасини кофир деб айбламасин. Агар у бундай бўлмаса, айтган гапи ўзига қайтиб келади.” (Бухорий, Ибн Умар ривояти)

Бузғунчи оқимларнинг ижтимоий ва тарбиявий оқибатлари

Бузғунчи оқимлар фаолияти нафақат диний соҳада, балки ижтимоий ва тарбиявий соҳаларда ҳам жиддий таъсир кўрсатади.

1. Ёшлар онгига таъсир
2. Ёшлар диний билимсизлиги ва мантиқсиз даъволар таъсирида нотўғри йўлга тушиши мумкин.
3. Ҳижрат, жиҳод ва шаҳидлик тушунчалари сохта талқин қилинганда, ёшлар адолатсиз ҳаракатлар, қўпорувчилик ва экстремизмга мойил бўлади.
4. Жамиятда низо ва ихтилофлар
5. Такфир ва мазҳабсизлик ғоялари орқали> маҳаллий жамиятда ихтилоф ва таассублар кучаяди.
6. Нотинчлик ва ҳарбий курашлар пайдо бўлиши эҳтимоли ошади.
7. Исломий қадриятларнинг нотўғри талқини
8. Диний ва ахлоқий қоидалар нотўғри тушунтирилганда, жамиятда маънавий ва ижтимоий барқарорлик заифлашади.
9. Шунингдек, мусулмонлар орасида ишонч ва ҳамжиҳатликнинг йўқолиши кузатилади.

Маърифий ва илмий раддиялар

Бузғунчи оқимларга қарши маърифий раддиялар асосан Қуръон, суннат ва уламолар меросига таянади.

1. Ҳижратга раддия
2. Фақат дин ва ҳаёт муҳофазаси мақсадида амалга ошириладиган ҳижрат асосий ҳисобланади.
   1. Тинч, барқарор жамиятда яшаб турган шахсни юртни тарк этишга мажбурлаш Исломда йўқ.
3. Шаҳидлик ва суиқасдга раддия
   1. Шаҳидлик фақат ноҳақ ўлдирилган мўминларга нисбатан қўлланилади.
   1. Ўзини-ўзи ўлдириш қатъий ҳаром ва жаҳаннам жазосига сабабчи бўлади.
4. Жиҳодга раддия
   1. Жиҳод нафақат қуролли, балки қалб, тил ва қўл билан курашни ҳам ўз ичига олади.
   1. Пайғамбаримиз ﷺ мисолида жиҳод давлат ва жамиятни ҳимоя қилиш учун қонуний тарзда амалга оширилган.
5. Мазҳабсизликка раддия
   1. Тўрт сунний мазҳабга эргашиш исломий тартиб ҳисобланади.
   1. Мазҳабсизлик ижтиҳоднинг нотўғри қўлланилиши ва диний парокандаликка олиб келади.
6. Такфирга раддия
   1. Мусулмонни асоссиз равишда кофирга чиқариш қонунан ва шариатга зид.
   1. Қуръон ва ҳадисларда бу ишдан қаттиқ қайтарилган, уламолар эътиқодига кўра мўминларни қасддан кофирга чиқариш ман этилади.

Маърифий раддиялар ёшлар ва жамиятда диний иммунитетни шакллантириш, нотўғри талқин ва экстремизмга қарши туриш учун асосий восита ҳисобланади.

Юқорида  таҳлил қилинганидек, бузғунчи оқимларнинг сохта даъволари — ҳижрат, шаҳидлик, жиҳод, мазҳабсизлик ва такфир — Қуръон, суннат ва уламолар ижмосига зиддир. Улар:

• Ёшлар онгига салбий таъсир кўрсатади,
• Жамиятда низо ва ихтилофларни кучайтиради,
• Диний ва маънавий қадриятларни нотўғри талқин қилади.

Бузғунчи оқимларга қарши кураш фақат зўравонлик билан эмас, балки маърифий, илмий ва диний раддиялар орқали олиб борилиши зарур. Бу йўл орқалигина ёшлар онгида соғлом диний иммунитетни шакллантириш мумкин.

Фойдаланилган адабиётлар

1. Қуръони Карим.
2. Имом Бухорий. Ас-Саҳиҳ.
3. Имом Муслим. Ас-Саҳиҳ.
4. Ғаззолий И. Иҳё улум ад-дин.
5. Ибн Рушд. Ал-Муқаддимот.
6. Байҳақий. Сунан ал-кубро.
7. Комилов Н. Тасаввуф ва маънавият. – Тошкент.
8. Қарзовий Ю. Ас-Саҳва ал-исломийя.
9. Оммон фатвоси (2005).
10. Ўзбекистон мусулмонлари идораси нашрлари.